بیماری سلیاک که گاهی اوقات سلیاک اسپرو یا انتروپاتی حساس به گلوتن نامیده می‌شود، یک واکنش ایمنی در برابر خوردن گلوتن است. گلوتن پروتئینی است که در گندم، جو و چاودار یافت می‌شود.

اگر به بیماری سلیاک مبتلا هستید، خوردن گلوتن باعث واکنش ایمنی در روده کوچک شما می‌شود. با گذشت زمان، این واکنش به پوشش داخلی روده کوچک شما آسیب می‌رساند و از جذب برخی مواد مغذی (سوء جذب) جلوگیری می‌کند. آسیب روده اغلب باعث اسهال، خستگی، کاهش وزن، نفخ و کم خونی می‌شود و می‌تواند منجر به عوارض جدی شود.

در کودکان، سوء جذب می‌تواند علاوه بر ایجاد علائمی که در بزرگسالان مشاهده می‌شود، بر رشد و نمو تأثیر بگذارد.

هیچ درمانی برای بیماری سلیاک وجود ندارد، اما برای اکثر مردم، رعایت رژیم غذایی دقیق بدون گلوتن می‌تواند به مدیریت علائم و بهبود آن کمک کند.

انواع بیماری سلیاک

بیماری سلیاک به سه نوع تقسیم می شود که هر کدام علائم خاص خود را دارند:

سلیاک کلاسیک

افرادی که دارای این نوع سلیاک هستند علائمی از عدم توانایی در جذب مواد مغذی غذا را دارند. علائم آن عبارت است از:

• اسهال
• استئاتوره یا مدفوع کم رنگ و بدبو
• کاهش وزن
• عدم رشد در کودکان

غیرکلاسیک 

افراد مبتلا به این فرم ممکن است علائم جذب نشدن مواد مغذی را نشان ندهند، اما علائم دیگری نیز دارند. آنها اغلب شرایط دیگر و بیماری های خود ایمنی دارند.

علائم آن عبارت است از:

• نفخ و درد
• کم خونی
• خستگی
• میگرن
• سوزن سوزن شدن و بی حسی در دست یا پا (نوروپاتی محیطی)
• مشکل در کاهش وزن
• ناباروری
• افسردگی
• اضطراب
• خارش پوست (درماتیت هرپتی فرم)

بیماری سلیاک بدون واکنش

برخی از افراد مبتلا به بیماری سلیاک به آنچه رژیم غذایی بدون گلوتن می‌دانند پاسخ نمی‌دهند. بیماری سلیاک بدون واکنش اغلب به دلیل وجود گلوتن در رژیم غذایی است. همکاری با یک متخصص تغذیه می‌تواند به شما کمک کند یاد بگیرید چگونه از خوردن گلوتن اجتناب کنید.

افراد مبتلا به بیماری سلیاک بدون واکنش ممکن است علائم زیر را داشته باشند:

• باکتری‌های روده کوچک (رشد بیش از حد باکتری‌ها)
• کولیت میکروسکوپی
• عملکرد ضعیف لوزالمعده (نارسایی لوزالمعده)
• سندرم روده تحریک پذیر
• مشکل در هضم شکر موجود در محصولات لبنی (لاکتوز)، شکر (ساکارز)، یا نوعی قند موجود در عسل و میوه‌ها (فروکتوز)

بیماری سلیاک مقاوم

در موارد نادر، آسیب روده‌ای بیماری سلیاک به رژیم غذایی بدون گلوتن پاسخ نمی‌دهد. این بیماری به عنوان بیماری سلیاک مقاوم شناخته می‌شود. اگر بعد از شش ماه تا یک سال رعایت رژیم بدون گلوتن، هنوز علائم و نشانه‌هایی دارید، ممکن است به آزمایش‌های بیشتری نیاز داشته باشید تا دیگر علائم خود را بررسی کنید.

علائم

علائم و نشانه‌های بیماری سلیاک می‌تواند بسیار متفاوت بوده و در کودکان و بزرگسالان متفاوت باشد. علائم و نشانه‌های گوارشی برای بزرگسالان عبارتند از:

• اسهال
• خستگی
• کاهش وزن
• نفخ و گاز
• درد شکم
• تهوع و استفراغ
• یبوست

با این حال، بیش از نیمی از بزرگسالان مبتلا به بیماری سلیاک علائم و نشانه‌های غیر مرتبط با دستگاه گوارش دارند، از جمله:

• کم خونی که معمولاً ناشی از کمبود آهن است
• از دست دادن تراکم استخوان (پوکی استخوان) یا نرم شدن استخوان (استئومالاسی)
• بثورات پوستی خارش دار و تاول زده (درماتیت هرپتی فرم)
• زخم های دهان
• سردرد و خستگی
• آسیب سیستم عصبی شامل بی حسی و سوزن سوزن شدن در پا و دست‌ها، مشکلات احتمالی در تعادل و اختلال شناختی
• درد مفاصل
• کاهش عملکرد طحال (هیپوسپلنیسم)

 علائم در کودکان

کودکان مبتلا به بیماری سلیاک مقاوم بیشتر از بزرگسالان به مشکلات گوارشی مبتلا می‌شوند، از جمله:

• تهوع و استفراغ
• اسهال مزمن
• شکم متورم
• یبوست
• گاز
• مدفوع رنگ پریده و بدبو

ناتوانی در جذب مواد مغذی ممکن است منجر به موارد زیر شود

• عدم رشد برای نوزادان
• آسیب مینای دندان
• کاهش وزن
• کم خونی
• تحریک پذیری
• قد کوتاه
• بلوغ تاخیری
• علائم عصبی، از جمله اختلال نقص توجه/بیش فعالی (ADHD)، اختلالات یادگیری، سردرد، عدم هماهنگی عضلات و تشنج

تغییرات در علائم ممکن است به موارد زیر بستگی داشته باشد

• سن
• آسیب به روده کوچک
• میزان مصرف گلوتن
• سنی که در آن مصرف گلوتن آغاز شده
• مدت زمانی که فرد از شیر مادر تغذیه کرده است، زیرا علائم بعداً در افرادی که مدت بیشتری از شیر مادر تغذیه کرده اند ظاهر می شود.
• مسائل بهداشتی مانند جراحی، بارداری، عفونت ها یا استرس شدید می تواند گاهی اوقات علائم بیماری سلیاک را تحریک کند.

درماتیت هرپتی فرم

عدم تحمل گلوتن می‌تواند باعث خارش و تاول پوستی شود. بثورات معمولاً در آرنج، زانو، تنه، پوست سر و باسن ایجاد می‌شود. این بیماری اغلب با تغییراتی در پوشش داخلی روده کوچک مشابه بیماری سلیاک همراه است، اما بیماری پوستی ممکن است علائم گوارشی ایجاد نکند.

پزشکان درماتیت هرپتی فرم را با رژیم غذایی بدون گلوتن یا دارو یا هر دو، برای کنترل بثورات درمان می‌کنند.

علل

ژن‌های شما همراه با خوردن غذاهای حاوی گلوتن و عوامل دیگر می‌تواند در بیماری سلیاک نقش داشته باشد، اما علت دقیق آن مشخص نیست. شیوه‌های تغذیه نوزاد، عفونت‌های گوارشی و باکتری‌های روده نیز ممکن است در این امر دخیل باشند. گاهی اوقات بیماری سلیاک پس از جراحی، بارداری، زایمان، عفونت ویروسی یا استرس شدید احساسی فعال می‌شود.

هنگامی که سیستم ایمنی بدن بیش از حد به گلوتن در غذا واکنش نشان می‌دهد، واکنش به برآمدگی‌های ریز مو مانند (پرزها) که روده کوچک را پوشانده آسیب می‌رساند. پرزها ویتامین‌ها، مواد معدنی و سایر مواد مغذی را از غذایی که می‌خورید جذب می‌کنند. اگر پرزهای شما آسیب دیده باشد، مهم نیست چقدر غذا بخورید، اما نمی‌توانید مواد مغذی کافی دریافت کنید.

عوامل خطر

بیماری سلیاک بیشتر در افرادی شایع است که موارد زیر را دارند:

• یکی از اعضای خانواده مبتلا به بیماری سلیاک یا درماتیت هرپتی فرم
• دیابت نوع 1
• سندرم داون یا سندرم ترنر
• بیماری تیروئید خود ایمنی
• کولیت میکروسکوپی (کولیت لنفوسیتی یا کلاژن)
• بیماری آدیسون

عوارض

بیماری سلیاک بدون درمان می‌تواند باعث موارد زیر شود:

سوء تغذیه

این اتفاق می افتد اگر روده کوچک شما نتواند مواد مغذی کافی را جذب کند. سوء تغذیه می‌تواند منجر به کم خونی و کاهش وزن شود. در کودکان، سوء تغذیه می‌تواند باعث کندی رشد و کوتاهی قد شود.

ضعیف شدن استخوان

سوء جذب کلسیم و ویتامین D می‌تواند منجر به نرم شدن استخوان (استئومالاسی یا راشیتیسم) در کودکان و کاهش تراکم استخوان (استئوپنی یا پوکی استخوان) در بزرگسالان شود.

ناباروری و سقط جنین

سوء جذب کلسیم و ویتامین D می‌تواند به مشکلات باروری کمک کند.

عدم تحمل لاکتوز

آسیب به روده کوچک شما ممکن است باعث درد شکم و اسهال بعد از خوردن یا نوشیدن محصولات لبنی حاوی لاکتوز شود. هنگامی که روده شما بهبود یافت، ممکن است بتوانید محصولات لبنی را دوباره تحمل کنید.

سرطان

افراد مبتلا به بیماری سلیاک که رژیم بدون گلوتن را رعایت نمی‌کنند، بیشتر در معرض ابتلا به انواع مختلف سرطان، از جمله لنفوم روده و سرطان روده کوچک هستند.

مشکلات سیستم عصبی

برخی از افراد مبتلا به بیماری سلیاک ممکن است دچار مشکلاتی مانند تشنج یا بیماری اعصاب دست و پا شوند (نوروپاتی محیطی).

آزمایشات و تشخیص بیماری سلیاک

پزشکان از آزمایش خون و سایر آزمایشات برای کمک به تشخیص بیماری سلیاک استفاده می کنند:

• آزمایش های سرولوژی: به دنبال آنتی بادی های خاصی هستند.
• آزمایش خون: سایر قسمت های سیستم ایمنی بدن شما را بررسی می کند.
• آزمایش پروتئین: اتصال اسید چرب روده ای نشان می دهد که آیا آسیب به روده وجود دارد یا خیر.
• شمارش کامل خون: به دنبال کم خونی (کم بودن گلبول های قرمز) است.
• آزمایشات پروتئینی: واکنشی C در صورت وجود التهاب، آن را نشان می دهد.
• پانل های متابولیک: عملکرد کبد و کلیه را آزمایش می کنند.
• آزمایش ویتامین D، B12 و فولات: به دنبال کمبود ویتامین است.
• آزمایش آهن و فریتین: به دنبال کمبود آهن است.
• ارسال یک دوربین کوچک به درون روده می تواند مشکلات دستگاه گوارش شما را نشان دهد.
• آزمایشات تصویربرداری نشانه هایی در روده مانند ضخیم شدن دیواره یا تغییر در عروق خونی را نشان می دهد.
• آزمایش ژنتیکی: به دنبال آنتی ژن های لکوسیت انسانی است تا بیماری سلیاک را رد کند.

اگر از رژیم بدون گلوتن استفاده می کنید، قبل از انجام آزمایش آنتی بادی باید آن را کنار بگذارید تا نتایج صحیح باشد. اگر آزمایش خون و سایر آزمایشات نشان می دهد که ممکن است به بیماری سلیاک مبتلا باشید، احتمالاً نیاز به انجام آندوسکوپی دارید. این روش به پزشک اجازه می دهد تا روده باریک شما را بررسی کرده و کمی بافت بگیرد تا ببیند آیا آسیب دیده است یا خیر. در صورت بروز بثورات پوستی، پزشکان نمونه کوچکی از پوست شما را بر می دارند تا به دنبال علائم بیماری سلیاک باشند. این بثورات را می توان به راحتی با سایر مشکلات پوستی اشتباه گرفت.

زمان مراجعه به پزشک

در صورت داشتن اسهال یا ناراحتی گوارشی که بیش از دو هفته طول می‌کشد، با پزشک خود مشورت کنید. در صورتی که کودک شما رنگ پریده، تحریک پذیر و یا رشد نکرده است یا دارای مدفوع سنگین و بد بو و حجیم است، با پزشک خود مشورت کنید.

قبل از امتحان رژیم فاقد گلوتن حتماً با پزشک خود مشورت کنید. اگر قبل از آزمایش بیماری سلیاک مقدار گلوتن مصرف شده را متوقف یا حتی کاهش دهید، می‌توانید نتایج آزمایش را تغییر دهید.

بیماری سلیاک معمولاً در خانواده‌ها به صورت ارثی مشاهده می‌شود. اگر فردی در خانواده شما به این بیماری مبتلا است، از پزشک خود بپرسید که آیا باید تحت آزمایش قرار بگیرید یا خیر. همچنین از پزشک در مورد آزمایش خود بپرسید که آیا شما یا کسی در خانواده شما دارای عامل خطر بیماری سلیاک مانند دیابت نوع 1 هستید یا خیر.

رژیم غذایی

برای اکثر افراد مبتلا به بیماری سلیاک، تغییر رژیم غذایی بدون گلوتن علائم را تا حد زیادی بهبود می بخشد و فرد ممکن است طی روزها یا هفته ها متوجه بهبود شود.

در کودکان، روده کوچک معمولاً در عرض 3-6 ماه بهبود می یابد. در بزرگسالان، بهبود کامل می تواند چندین سال طول بکشد. هنگامی که روده بهبود می یابد، بدن قادر است مواد مغذی را دوباره به درستی جذب کند.

داشتن رژیم غذایی بدون گلوتن در برخی از نقاط جهان، جایی که غذا های بدون گلوتن به طور گسترده تری در دسترس هستند، آسان تر از همیشه است.

نکته کلیدی این است که بفهمید کدام غذاها و محصولاتی مانند خمیر دندان حاوی گلوتن هستند. یک متخصص تغذیه واجد شرایط می تواند به شما کمک کند.

چه چیزی بخوریم و از آن پرهیز کنیم؟

گلوتن به طور طبیعی در گندم، چاودار و جو وجود دارد. اکثر غلات و ماکارونی و بسیاری از غذاهای فرآوری شده حاوی گلوتن هستند. آبجو و سایر نوشیدنی های الکلی بر پایه غلات نیز می توانند حاوی آن باشند.

بررسی برچسب غذایی بسیار مهم است زیرا گلوتن می تواند در برخی از محصولاتی که انتظار نداریم، وجود داشته باشد.

غذاهایی که حاوی گلوتن نیستند عبارتند از:

• گوشت و ماهی
• میوه ها و سبزیجات
• برخی غلات از جمله برنج، آمارانت، کینوا و گندم سیاه
• آرد برنج
• غلات مانند ذرت، ارزن، سورگوم و تف
• ماکارونی، نان، محصولات پخته شده و سایر محصولات دارای برچسب “بدون گلوتن”

یک فرد همچنین می تواند با جایگزینی مواد اولیه و گاهی اوقات با تنظیم زمان و دمای پخت، گلوتن را از دستور غذا حذف کند.

در گذشته، متخصصان توصیه می کردند که افراد مبتلا به بیماری سلیاک از مصرف جو خودداری کنند. با این حال، شواهد نشان می دهد که مقدار متوسط ​​جو دوسر به طور کلی بی خطر است، به شرطی که جو دوسر فرآوری شده نباشد.

بر اساس سازمان غذا و دارو (FDA)، تولید کنندگان نباید یک محصول غذایی را با عنوان بدون گلوتن برچسب گذاری کنند مگر اینکه حاوی کمتر از 20 قسمت در میلیون گلوتن باشد. این مقدار پایین ترین سطحی است که آزمایش ها می توانند به طور قابل اطمینان تشخیص دهند.

در سفر باید توجه داشته باشید که مقررات مربوط به برچسب گذاری از کشوری به کشور دیگر متفاوت است.

بسیاری از غذاهای فرآوری شده می توانند حاوی گلوتن باشند، از جمله:

• سوپ کنسرو شده
• سس سالاد
• سس گوجه
• خردل
• سس سویا
• چاشنی ها
• بستنی
• آب نبات
• گوشت و سوسیس فرآوری شده و کنسرو شده

محصولات غیر خوراکی همچنین می توانند حاوی گلوتن باشند، از جمله:

• برخی از داروهای تجویزی و بدون نسخه
• محصولات ویتامین
• خمیر دندان
• لوازم آرایشی، از جمله رژ لب، برق لب و بالم لب
• تمبر پستی
• ویفرها

آیا همه باید از رژیم غذایی بدون گلوتن پیروی کنند؟

رژیم های بدون گلوتن در سال های اخیر محبوبیت بیشتری پیدا کرده اند. با این حال، تحقیقات نشان نمی دهد که این رژیم برای افرادی که بیماری سلیاک یا عدم تحمل گلوتن ندارند مفید است.

به گفته موسسه ملی دیابت و بیماری های گوارشی و کلیوی، هیچ اطلاعاتی نشان نمی دهد که عموم مردم باید رژیم غذایی بدون گلوتن را برای کاهش وزن یا سلامتی بهتر رعایت کنند.

غذاهای حاوی گلوتن می توانند منابع مهم ویتامین ها و مواد معدنی از جمله فیبر، آهن و کلسیم باشند. قبل از حذف این غذاها با یک مشاوره تغذیه صحبت کنید، زیرا این کار می تواند منجر به کمبود مواد مغذی شود.

کلام آخر

بیماری سلیاک یک بیماری خود ایمنی است. قرار گرفتن در معرض گلوتن باعث حمله بدن به سلول های روده کوچک می شود .هیچ درمانی برای این بیماری وجود ندارد، اما فرد می تواند با تغییر رژیم غذایی بدون گلوتن علائم را تسکین دهد.

منابع

https://www.webmd.com/digestive-disorders/celiac-disease/celiac-disease

https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/celiac-disease/symptoms-causes/syc-20352220

https://www.medicalnewstoday.com/articles/38085#summary

The post بیماری سلیاک و هرآنچه باید درباره این بیماری و انواع آن بدانید. appeared first on مجله تغذیه ، سلامتی و سبک زندگی با دکتر دقوقی.